Hjaltastaaingh

IMG_6491

as kannski fullmiki sagt a Hjaltastaaingh s falinn fjrsjur, leynist ar margt egar grannt er skoa og kannski sta fyrir "trista" a hgja sr hrafer sinni til Borgarfjarar. egar g dvaldi minni Noregs tleg einsetti g mr a a fara sunnudagsrnt um hliarvegi Hjaltastaainghr og skoa a afsveitinni sem ekki sist fr veginum. En eins og flestir vita liggur jvegurinn til Borgarfjarar um hana mija og er vsnt fr honum, svo sunnudagsrntur tti ekki a vera miki ml. En n er komi langt fjra r og g enn a hringla um Hjaltastaainghna stugt uppgtvandi leyndadma hennar.

Eitt a fyrsta sem maur tekur eftir eru hinar endalausu mrar sem kallast blr austfirsku. Reyndar skrifai Stefn Jnsson frttamaur um a bkinni Gaddasktu hverskonar votlendi mttikallabl. v mrimtti finna hverju krummaskui en undir blr urfi heilu sveitirnar. Mrin s mesta lagi d vi tnftinn mean blin umkringi tni. Sumarlangri rannskn Stefns blm lauk Hjaltastaablnni, v engin veit hva bl er fyrr en hann hefur komi Hjaltastaaingh.

IMG_6512

Vi gmlu hreppamrkin milli Eiainghr og Hjaltastaainghr er Kjarvalshvammur, honum stendur hs sem var eina fasteigninmeistarans lifanda lfi.Bndinn Ketilsstum gaf honum skikann oglt byggja kofann TrsmaverkstiKHB. arna dvaldi Kjarval oft og mlai ar margar af snum frgustu myndum. hvamminumer lka btaskli yfir Gullmvinn, bt sem Kjarval tti, honumsigldi hann niur Selfljt til sjvar og aan seglum ndum t Hrasflann, fyrir Brimnes, og yfir til skustvanna Borgarfiri. essasiglingume vind og rar einar a vopni, fr Kjarval einsamall kominn vel yfir sjtugt og lsira vel hversu hugaur Kjarval var egar kom a v a lta drauma rtast.

Kjarval

Hjaltastaaingher svo dularfull a a er meir a segja tilgta um a a rhenni hafi komihershfingi, sem var sagur "rttsnn maur og mannlegur" fugt vi ann ribbaldaflokk sem hann fr fyrir og samanst m.a. af skum mlaliumtil varnar furstadminu Hyres, sem sar sameinaist furstadminu Provance S-Frakklandi. etta rifjaist upp fyrir mr nna vikunni egar frttir voru afmannsku yrluslysi vi St. Tropez Suur-Frakklandi. Hershfinginn r Hjaltastaainghnni a hafa veriGumundur Gumundsson sonur sra Gumundar Hjaltasta, sonar Jns "lra".

Jn lri, s mikli galdramaur, bar beinin Hjaltastaaingh. En hann hafi, eins og fleira fjlfrtt flk slandi, hrakist austur land og annig fora sr fr blinu. Um komu sna austur Hra segir Jn etta Fjldgru sinni "Hitti ar mta menn og milda fyrir, Bjarna sslumann og blan prfast, sra laf vorn, slan me gui; umbuni gu eim allar velgerir".

IMG_1032 svo a gefin hafi veri t fleiri hundru blasnabk af ritsmum Jns og gldrum, samt fltta hans undan rttvsinni, hafa skld og rithfundar gert ltime dvlessa merka sautjndu aldar manns Hjaltastaainghnni. En hann dvaldi sustu rin Hjaltasta. rinur hafi hannleynst samt konu sinni ti Bjarnareyvi minni Hrasfla, eftir a austfirskir hfingjartldu sig ekki lengur geta vari hann fyrir Bessastaavaldinu.

Meira fer fyrir v friritumegar Jn hlt til Kaupmannhafnar mean hann bj Bjarnarey. Hann fr samt Gumundisyni snum sem einnig urfti a f rttan sinn hlut fyrir slensku valdi. Leituu eir fegar sjr Konungsvaldsins til a f Jn naan fr galdrabrennunni. Nunina fkkhann Kaupmannahfn en urfti a stafesta hana Alingi. Hfingjar landsins voru fanlegir til a samykkja nun Jns en ltu tali a hann fri aftur austur land. Um asegir Jn Fjldgru sinni "En a skilnai lyktuu Jens og junkur a g fr skyldi Mlasslu mna reisa og hj kerlingu kra san." au hjnin dvldu san Hjaltasta hj sra Gumundi syni snum sem einnigfkk fri austan-lands fyrir slenskumvaldsmnnum.

Landnm Hjaltastaainghr er svo enn ein rgtan.Sagt er a Uni "Danski"hafi fyrstur numiar land. Hann var sonur ess Garars Svavarssonar sem fyrstur fann sland, n ess a nema a, en gaf landinu ess sta nafni Gararshlmi. Landnma getur ess a Uni hafi ori a flja landnm sitt ar sem innfddir vildu ekki lta honum t bstofn, en Landnma getur ess ekki hverjir eir bndur voru. rfaldur orrmur hefur veri uppi um a ekki s allt sem snist vi landnm Hjaltastaainghr og hafaKeltneskir draugar veri ar fyrirferamestir.

dag fr g svo enn einn "sunnudagsbltrinn" me frnni og var ekki essa fna glj Bndastaabl. ar rtt fyrir utan er sjlfsafgreislu sjoppan hans Kidda vdeflugu, sem gengur fyrir draumum, sl og vindi rtt eins og Gullmvurinn hans Kjarvals.

IMG_6435

IMG_6495


Norskur eldislax heimsins mengaasti matur


Sannleikurinn um sannleikann


Kntsdagur - Kntsbylur

dag er Kntsdagur, sem var messudagur til minningar um Knt hertoga sem veginn var Sjlandi ri 1131. Dagsins hefur einnig veri minnst fyrir mannskaaveur ennan dag ri 1886 og kalla var Kntsbylur. Veri kostai 15 menn lfi og geisai afmrkuu svi austanlands. Halldr Plsson safnai frsgnum af essu veri, fr eim sem a mundu, bk sna Kntsbylur.

"Skaaveri 7. janar 1886 varkennt vi almanaksnafn dagsins og kalla Kntsbylur. Veri gekk mest yfir Mlasslur og Austur-Skaftafellssslu. a skall snemma dags milli mimorgunsog hdegis svo snggt sem klfi vri skoti. Vast hvar var bi a reka f til beitar, en stku menn voru svo veurglggir ea hfu ann veurugg, a eir rku ekki f fr hsi. Hvergi var f, sem t hafi veri lti n hs um daginn. Nsta dag var upprof en frosthelja. Nist megin hluti fjrinshraki og r fnn dregi, en vast frst til daus fleira og frra. Sumstaar hraktist f vtn og sj. annig hrakti flesta sauina Hrafnsgeri Lagarfljt og Fjrum sumstaar rak f undan verinu sj.

Mikill mannskai og margskonar annar skai var essu veri. Sex menn uru ti, rr Fljtsdalshrai, tveir Reyarfiri og einn Breidal. Btur frst fr Nesi Norfiri me 4 mnnum og annar Reyarfiri me 5 mnnum norskum. rjr sktur rak land Seyisfiri og brotnuu tvr eirra miki. k rauf af hsum va og mrg uru fleiri smrri tjn. Miki tjn sauf var Kntsbyl Austur-Skaftafellssslu. remur bjum rak allt sauf sj og hross sumstaar. Kirkjan fauk Klfafellsta og k af hsum va."

etta m lesa Austurland III bind um bylinn sem kenndur er vi Knt hertoga. Um etta veur hefur einnig veri skrifu heil bk sem nefnist Kntsbylur og hefur Halldr Plsson ar teki saman frsagnir eftir flki Austurlandi sem mundi ea hafi heyrt tala um etta veur. ar segir a bylurinn hafi veri lkari fellibyl en arir byljir vegna mikils vindstriks. Ltillega hafi snja nttina fyrir bylinnen logn var undan honum, svo flestir settu t sauf til beitar, en etta reyndist svikalogn v veri brast einni svipan me gilegum vindstyrk snjkomu og frosti. Margar frsagnir greina fr v hve erfilega gekk a koma forystu f r hsum ennan morgunn og sumum tilfellum mun veurskyggni forustufjrinshafa komi veg fyrir tjn. Eins er va sagt fr veurdyn sem heyrist rtt undan verinu svo lygnt vri og var a einhverjum til bjargar.

Suursveit var snjlaust egar gekk Kntsbyl en ar fauk m.a. kirkjan Klfafellsta, um eftirkstinsegir: Eftir Kntsveri var jr mjg illa farin. Allur jarvegur var skafinn upp, og ar sem ur voru fallegir virunnar, blasti vi svart flag. Va var jarvegurinn fleiri r a n sr eftir etta fall.

Breidal segir Sigurur Jnson sem var unglingur a si m.a. svo fr eftir a hann reyndi a komast r fjrhsi rstutta lei heim b egar veri brast : ...uns g kom a bjarhorninu sem g urfti a beygja fyrir til ess a komast a bjardyrunum. hrakti stormurinn mig fr veggnum, v t me norurhli bjarorpsins st stormurinn, og g rann undan vindinum niur hlabrekkuna. Lklega hefi g reynt a skra upp bjarbrekkuna og heim bjardyrnar, sem voru norurvegg bjarorpsins, en hvort a hefi tekist, er vst, v a ur en til ess kmi, a g reyndi a, var teki mig og g leiddur heim bjardyrnar. etta geri Gunnar Jsepsson hsbndinn bnum.

Fair minn Jn Einarsson tti lka heima si, egar etta skei, og var a gta fullorna fjrins, sem var ti me sjnum, um klukkustundar gangs fr bnum. Fair minn hafi veri me allt f utan vi sta ann er Kleifarrtt heitir. a er ekki fjrrtt heldur klettahlein, er nr langt til fr fjalli niur a sj. Hann kom fnu gott skjl utan vi Kleifarrtt niur vi sjinn og st yfir v til kvlds og a lengi ntur, a hann treysti v, a a fri ekki r essum sta, mean bylnum sti. yfirgaf hann a og hlt ttina heim til fjrborgarinnar er var hf stuttu innar en Kleifarrttin er. Fjrborgin var nturstaur sfjrinsframan af vetri, mean svo hagltt var, a fullornu f var ekki gefi hey. ar var meira skjl en hj fnu ar ti vi Kleifarrtt. fjrborginnihlst hann ekki vi nema stutta stund skum hrfarelda, er ar var miki af. Innan um elda essa undi hann sr ekki, saklausir vru. Hann hlt v brtt aan heim lei inn me fjallinu, tt stormurinn og kfi vri svo miki a hvergi sist.

a var fari a daga egar lagt var af sta a heiman og t me sjnum til a leita fur mns og fjrins. eir mta fur mnum, ar sem heitir sleiti, rttri lei heim til bjar, en stirur var hann til gangs,mest vegna ess a klakahella svo mikil var fyrir andliti hans, a hann s varla nema upp himininn. Hann var maur alskeggjaur, svo a skegginu og andlitinu fraus hrarkfi skum lkamshitans. Fram eftir nttu braut hann af andlitinu svellhina, svo hann si fr sr, en svo fr andliti a srna undan sfelldu nuddi me frosnum vettlingum, svo hann var a htta a hreinsa af andlitinu klakann, en ndun hans hlt opnum gtum, a hann s nokku upp fyrir sig. Er klakinn var ddur af andlitinu, kom ljs a hann var blrisa, einkum enninu, nefinu og kinnbeinunum.

Vi etta m bta a trmennska Einars vi sfvar svo mikils metin a Gumundur hsbndi si gaf honum bestu kindina sna eftir etta veur enda lifi allt fsem var ti vi Kleifarrtt.

Mnesi Eiaingh Hrai bj Kntsbyl lafur Magnsson samt Gumundi tengdasyni snum. Hj lafi var Einar sonur hans, rsklega tvtugur a aldri. Hann hirti f beitarhsum austur fr Mnesi, hafi lti f t ennan morgun, var komin heim aftur og var a hjlpa fur snum vi a taka til nauthey hlu, egar hrin skall eins og reiarruma ekjuna. reif hann vettlinga og hljp t frviri ltt binn og hugistbjarga fnu hs, en kom eigi aftur. egar veur tk a lgja, svo komist var hsin, voru hsin tm. Fannst Einar daginn eftir, helfrosinn skammt fr tninu Mnesi. a heita Vallnaklettar, ar sem hann fannst. lafur Sigursson vinnumaur Sigfsar Oddsonar Fljtsbakka, fannst frosinn hel holtunum t af Mnesi , niur af Skagagili, hann var sagur 36 ra.

essi hsgangssaga er fr Ketilstum Vllum: Sigurur ht vinnumaur Sigurar bnda Hallgrmssonar. Hann var a reka sauina haga upp til fjalls, er bylinngekk. Hann kom sauunum Beinrgili stutt fr Flatarhsunum. etta voru 100 sauir. Hann st hj sauunum ann dag og nstu ntt og lt ekki fenna. Ekki er vita um klna hans, en kalin komst hann heim. Fjrmaur Gunnar Plsson, er hirti f Grundinni, hafi meferis tvo poka r togbandi. Er bylinn geri, var hann milli fjrhsa og bjar, fer hann annan pokann, en setur hinn yfir hfu sr, lagist san niur og lt fenna yfir sig. annig bjargaist hann meiddur fr essum voa byl.

r dagbk Slva Vigfssonar Arnheiarstum Fljtsdal: 7. Janar 1886, noran brfrt veur, a allra hvassasta. Hann var bjartur fyrst um morgunninn, svo bi var a setja t f Hrafnsgeri, en veri kom smalann, og hann missti fr hndum sr, og a hrakti fljti, en mefram landi var krapi, sem a festist , svo fraus a v um nttina, og drapst 56 en 56 fannst hjarandi. 8. Janar, noran me kfi -14C. Vi vorum a bjarga v sem lifandi varaf Hrafngeris fnu, r fljtinu og grafa a fnn.

Frsgn Gsla Helgasonar Skgargeri Fellum: Hrafnsgeri Fellum voru sauir heima tni, og vildi smalinn reka allsnemma ennan morgun. Svartur forustusauur var hsinu og fkkst ekki t. Hann hljp kr r kr. vildi smalinn handsama sauinn og draga t r hsinu, en a tkst ekki, v a stkk Svartur upp garann og yfir hann; hann hefi aldrei veri garakind. Var r essu garaleikur, sem sauamaur tapai. tk hann a r a leita liveislu hj fjsamanni. Tkst eim flagi a handsama Svart og draga hann t. San rak sauamaur hpinn yfir Hrafngerisna, og segja sumir, a vri veri a skella yfir, er hann hlt heimleiis. Ekki arf a orlengja um a, a essi hjr tndist ll Lagarfljti, sem var a leggja, en engri skepnu frt.

Vissi ekki Svartur lengra fram en maurinn?


Sjnhverfing sjlfselskunnar vill alltaf meira


Hvers vegna rfi?

a arf sjlfsagt ekki a hafa mrg or um a hvernig nafni rfikom til, svo oft hefur eldgosinu 1362 veri ger skil, sem gjreyddi Litla-Hrai. svo a ekki su til um etta strgos, nema mjg takmarkaar samtmaheimildir annlum, telja seinna tma rannsknir a hafiori eitt mesta eldgos slandi sgulegum tma og sennilega strstaog mannskasta sprengigos fr v land byggist.

Vita er a anna eldgos var rfajkli 1727 og er a tali hafa veri mun minna. Sama gildir um a gos, um a eru mjg takmarkaar heimildir annlum. En um a gos er til lsing sjnarvotts upptkum og afleiingum. ar er um a ra lsingu sra Jns orlkssonar sknarprests Sandfelli.

Sandfell  rfum

Sandfell rfum

Jn var fddur ri 1700 Kolmla vi Reyarfjr og var prestur Sandfelli rfum 1723-1732, v aeins 27 ra egar eldumbrotin uru. Hann skrifar samt ekki lsingu sna v sem gerist fyrr en um 50 rum seinna, egar hann er sknarprestur Hlmum Reyarfiri.

Sagt er var um sra Jn, "hann var mikilfengur og hraustmenni, fastlyndur og gerkur, og lt ltt hlut sinn." Fer frsgn hans hr eftir:

"ri 1727, hinn 7 gst, er var 10. sunnudagur eftir trinitatis, er gusjnusta var byrju heimakirkjunni Sandfelli og g st ar fyrir altarinu, fann g hreyfingu undir ftum mr. Gaf g henni eigi gaum fyrstu, en undir prdikun fru hrringar essar mjg vaxandi, og greip menn felmtur, en samt sgu menn, a slkt hefi ur vi bori. Gamall maur og rvasa gekk niur a lind, sem er fyrir nean binn og kraup ar kn stundarkorn, og hlgu menn a essu atferli hans. egar hann kom aftur og g spuri hann, hvers hann hefi veri a leita, svarai hann: Gti yar vel, herra prestur, a er kominn upp jareldur. sama bili var mr liti til kirkjudyranna, og sndist mr eins og rum, sem vistaddir voru, lkt og hsi herptist og beygist saman.

g rei fr kirkjunni en geri eigi anna en a hugsa um or ldungsins. egar g var fyrir nean mijan Flgujkul og var liti upp jkultindinn, virtist mr sem jkullinn hkkai og belgdist t ara stundina, en lkkai og flli saman hina. etta var ekki heldur missning, og kom a brtt ljs, hva etta boai. Morguninn eftir, mnudaginn 8. gst, fundu menn eigi aeins ta og gilega landskjlftakippi, en heyru einnig gnabresti, sem ekki voru minni en rumuhlj. essum ltum fll allt, sem lauslegt var hsum inni, og var ekki anna snna en allt mundi hrynja, bi hsin og fjllin sjlf. Hsin hrundu eigi. En a jk mjg skelfingu flksins, a enginn vissi, hvaan gnin mundi koma n hvar hn dyndi yfir. Klukkan 9 um morguninn heyrust 3 miklir brestir, sem bru af hinum; eim fylgdu nokkur vatnshlaup ea gos og var hi sasta mest, spuu au brott hestum og rum peningi, er fyrir eim uru, einu vetfangi.

ar eftir seig sjlfur jkullinn niur jafnslttu, lkt og egar brnum mlmi er hellt r deiglu. Hann var svo hr, er hann var kominn niur jafnslttuna, a yfir hann s g ekki meira af Lmagnpi en str vi fugl. A essu bnu tk vatni a fossa fram fyrir austan jklana og eyddi v litla, sem eftir var af graslendi. yngst fll mr a horfa kvenflki grtandi og ngranna mna rrota og kjarklausa. En egar g s, a vatnsfli leitai ttina til bjar mns, flutti g flk mitt og brn upp han hjalla fjallinu, sem Dalskarstorfa heitir. ar lt g reisa tjald og flytja anga alla muni kirkjunnar, matvli, ft og arar nausynjar, v a g ttist sj, a tt jkullinn brytist fram rum sta, mundi h ess standa lengst, ef gui knaist; flum vi okkur honum vald og dvldumst ar.

standi breyttist n enn vi a, a sjlfur jkullinn braustfram og brust sumir jakarnir allt sj fram, en hinir strri stu rtt vi fjallsrturnar. essu nst fylltist lofti af eldi og sku, me afltanlegum brestum og braki; var askan svo heit, a engin sst munur dags og ntur og af myrkri v, er hn olli; hi eina ljs er sst, var bjarminn af eldi eim sem upp var kominn 5 ea 6 fjallaskorum. 3 daga samfellt var rfaskn j ennan htt me eldi, vatni og skufalli. er ekki ltt a lsa essu eins og raun rttri var, v a ll jrin var svrt af vikursandi og ekki var httulaust a ganga ti sakir glandi steina, sem rigndi r loftinu, og bru v msir ftur og kollur hfinu sr til hlfar.

Hinn 11. sama mnaar tk gn a rofa til bygginni, en eldur og reykur st enn upp r jklinum. ennan dag fr g vi fjra mann til ess a lta eftir, hversu sakir stu kirkjustanum Sandfelli, sem var hinni mestu httu. etta var hin mesta httufer, v a hvergi var fari nema milli fjallsins og hins hlaupna jkuls, og var vatni svo heitt, a vi l, a hestarnir fldust. En egar vi vorum komnir svo langt, a fram r s, leit g vi. S g , hvar vatnsflaumur fossai ofan fr jklinum, og hefi hann sennilega ori bani okkar, ef vi hefum lent honum. g tk v a til brags a ra fram sbreiuna og hrpai til frunauta minna a fylgja mr hi skjtasta. Me eim htti sluppum vi og num heilu og hldnu a Sandfelli. Jrin samt tveimur hjleigum var a fullu eydd, og var ekkert eftir nema bjarhsin og smspildur af tninu. Flki var grtandi ti kirkju.

En gagnsttt v, sem allir hldu, hfu krnar Sandfelli og fleiri bjumkomistlfs af, og stu r skrandi hj ntum heystkkum. Helmingur flksins prestsetrinu hafi veri seli me 4 nlega reistum hsum. Tvr fullornar stlkur og unglingspiltur flu upp ak hsta hssins, en skjtt ar eftir hreif vatnsflaumurinn hsi, ar sem a, eftir sgn eirra, er horfu, stst ekki unga aurflsins, sem fll a v. Og mean menn su til stu essar rjr vesalings manneskjur akinu. Lk annarrar stlkunnar fannst seinna aurunum, a var brennt og lkast sem a vri soi. Var varla unnt a snerta hi skaddaa lk, svo var a meyrt ori.Allt stand sveitarinnar var hi hrmulegasta. Sauf hafi flest farist, sumt af v rak seinna fjrur riju skn fr rfum. Hey skorti handa knum, svo a ekki var unnt a setja nema fimmta hluta eirra vetur.

Eldurinn brann n aflts fjallinu fr 8. gst fram til sumarmla aprl ri eftir. Fram sumar voru steinar svo heitir, a af eim rauk, og var ekki unnt a snerta fyrstu. Sumir eirra voru fullbrenndir og ornir a kalki, arir voru svartir lit og holttir, en gegnum suma var unnt a blsa. Flestir eir hestar, sem hlaupi hafi ekki bori t sj, voru strkostlega beinbrotnir, er eir fundust. Austasti hluti Susknar skemmdist svo af vikri, a menn uru a sltra miklu af bpeningi.

sumardaginn fyrsta ri eftir, 1728, fkk g nefndarmann einn me mr til a kanna sprungurnar fjallinu; var hgt a skra um ar. g fann ar dlti af saltptri og hefi geta safna nokku af honum, ef hitinn hefi ekki veri svo mikill, a g var tregur til a haldast ar vi. einum sta var str, brunninn steinn sprungubarmi; af v a hann st tpt, hrundum vi honum niur sprunguna, en mgulegt var okkur a heyra, er hann nam vi botn. etta, sem n er sagt, er hi markverasta, sem g hef fr a skra um ennan jareld.

skal v vi btt, a hsmaur einn sagi mr, a hann hefi nokkru ur en eldurinn kom upp heyrt hlj fjallinu, sem lktust andvrpum og mli margra manna, en egar hann fr a hlusta betur, heyri hann ekkert. g tk etta til hugunar og vildi ekki reynast miur forvitinn, og g get ekki bori mti v, a g heyri hi sama. etta kva og hafa gerstvar, ar sem eldur var uppi me sama htti. annig hefur gu leitt mig gegnum eld og vatnagang, tal hpp og andstreymi allt fram til 80. virs. Hann s lofaur, prsaur og heiri hafur a eilfu."

Frsn sra Jns orlkssonar er fengin afstjrnufrivefnum.


mbl.is Heldur fram a dpka og stkka
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Flestir gera sr ekki grein fyrir hva er vndum


Myrkurt

IMG 6016

Passi ykkur myrkrinu var hinn jkunni tvarpsmaur, Jnas Jnasson, vanur a segjavi gesti sna lok tta gufunni denn. rni Tryggvason leikaritti gott me a f flk til a hlja, en talailka um svarta hundinn semtti a til a glefsa skammdeginu. rtt s a passa sig svrtum hundum myrkursins, felst s versgnin gnum skammdegis myrkursins a a getur urft a draga sigr erli dagsinsog stga t fyrir raflsingu borga og bja til a sj ljs dagsins, svoskr er sjnhverfing rafljsanna.

a virist vera fjarlgt slensku jarslinni a njta kyrrarhinnar myrku rstar og hgja erli dagsins taktvi slarganginn, lkt og nttran gerir um etta leiti. Fyrir noran heimsskautsbaug kemst slin ekki einu sinni upp yfirhaffltinn um nokkurtskei ri hverju. Margar byggir Noregs eru langt fyrir noran heimskautsbaugog v eiga normenn srangurvra sngva um fallega bla ljsi sem fylgirdimmri rstinni. N mtti halda a ar sem skammdegi er svo miki a slin ni ekki einu sinni akkja upp fyrir haffltinn rki algert myrkur jafnt lofti og li, sem sl og sinni, en svo er ekki bjartur dagurinn er himninum og kastar blrri birtu yfir frena jr.

svo skammdegieigi a til a vera erfitt me llum snum andans truntum er a s tmi sem mr finnst maur komast einna nst kjarna tilverunnar. etta er s tmi sem g hugsa venju fremur til eirra sem horfnir eru og voru mr krir. v er a kannski bara elilegt a a dragi r athafnarnni myrkrinu og tminn fari a leita inn vi. a er kannski lka heldur ekki undarlegt a vsindin hafi lagt talsvert sig me gleipillum og skrum ljsum vi a fora flki fr skammdegis hugans mrum og skottum, sem jsagan hefur gert skil gegnum tina. a vri nefnilega strvarasamt fyrir hagvxtinn ef vi kmumst vinlega a eirri niurstu a a sem er drmtast fist ekki fyrir peninga.

egar g var riggja ra Noregs tleg, og saknai fjlskyldunnar hva mest heima landinu bla, bj g n sjnvarps og tvarps, en me skaftpott og rbylgjuofn. ar gafst tmi til a uppgtva aftur skammdegi bernskunnar, me v a stga t fyrir raflsinguna og paufast svellum um nes niur vi sj og horfat yfir Vogsfjrinn. a var eitthva arna skmunni, sem geri a a sst t yfir allan tma, g var aftur orinn riggja ra drengur heimskn me mmmu og pabba hj afa og mmu Vallanesinu. arna fjrunni s g alla lei yfir hafi og heim, ar sem augnabliki er alltaf a sama svo a komi aldrei til baka.

69N, ar sem slin kemur ekki upp r sjnum vikum saman, er essi bla angurvra og rafmagnaa birta kllu mrketid sem mundi tleggjast slensku myrkurt.

Ps. Myrkan norskan slm m nlgasthr


Brestur jsgunni um smalann

Smalinn vi kvna

Formli

Fyrir u..b.remur rum san heimstti mig heilsubrestur, sem var til ess a g m taka v rlega. Hjarta hikstai ann htt a a var svokalla fall, sem ir a a dlir ekki lengur blinu um lkamannaf fullum krafti. En a var ekki beint heilsubrestur sem g tlai a tala um heldur annar brestur sem er sending af gmlu gerinni. Mli er nefnilega a a g komst fljtlega a v a hjartafall tti ekki a geta komi fyrir mann eins og mig, sem hafi engar frilegar forsendurtil ess, s.s. han blrsting, htt klesterl, sykurski ea ttarsgu. v fr mig fljtlega a gruna a arna hefi veri ferinni sending af gmlu gerinni, sem lesa m um jsgunum. Ef g orai etta vi hjartalkninn var boi upp unglyndislyf, eins og a vri eitthvert svar.

ar sem g hef fengi ngan tma kjlfar heilsubrestsins kva g a leita upplsinga um sendingar af gmlu gerinni jsgunum, fyrir valinu uru jsgur Sigfsar. Fljtlega rakst g sguna um Brest ea rttara sagt Tungu-Brest en hn a vera um sendingu sem Pli bnda Plssyni var send Kverkrtungu Langanesstrnd upp r miri 19. ld. a sem vakti ru fremur athygli mna essari sgu var kannski ekki sagan sjlf heldur endalok Pls, sem komu fram eftirmla.

Nokkrum rum eftir a Pll hafi bi hrkklast fr Kverkrtungu og flosnaur upp r samb vi konu sna, fr hann til Vopnafjarar og fkk sr tpilega nean v af brennivnsem tali var sviki. rija degi var Pll aftur orinn allsgur og fr til Andrsar vinar sns Leiarhfn Vopnafiri og ba hann um a f a deyja undir hans aki. a sagi Andrs velkomi en fannst ekkert benda til ess af tliti Pls a dauinn vri nsta leiti, enda varhannekki nema 55 ra. En Pll sagist vera orinn kaldur upp a hnjm og v vri ekki aftur sni. a fr svo a Pll var allur innan slahrings. a var essi ftkuldi Pls sem fkk mig til a taka eftir sgunni um Tungu-Brest, v ftkuldinn hlyti a stafa af hjartafalli, svo vel kynntist g eim vgesti egar hann var mr sendur.

En sendingin sem Pll fkk heimskn b sinn Kverkrtungu var tilkominn nokkrum ur en svikna brennivni lenti ofan hann Vopnafiri. Um Kverkrtungu drauginn ea Tungu-Brest er geti flestu jsagnasfnum sem fyrir finnast slandi. Enda er draugurinn sennilega ein af mest rannskuu sendingum landsins og s sem miklar skrar heimildir eru til um, jafnvelaf hinum lrum mnnum, sem ekki vilja lta a um sig spyrjast a eir lti bbiljur og hindurvitni byrgja sr sn. A minnsta kosti rjr tilgtur voru nefndar jsgunum um stur sendingarinnar. r helstar; a Pll hafi dreymt fyrri konu sna, sem var ltin, sem fr fram a vi hann, ar sem komi var a v a hann og seinni konan skru dttur sna, a dttirin yri nefnd eftir sr, essu lofai Pll draumnum en mir stlkunnarvildi ekki nafni og lt Pll hana ra. nnur tilgta var lei a Pll hafi tt brir egar hann var drengur xnadal, sem hafi horfi vofveigilegan htt og tti hann a hafa teki vi draug brur sns, sem var nokkhverskonar ttarfylgja, eftir lt fur eirra en honum hafi s draugur fylgt fram gamalsaldur. rija tilgtan var af sama meii en Pll hafi tt tistum vi ann mann, sem sekur var talin um hvarf brur hans og meal annars tapa mlaferlum fyrir honum. Pll hafi bi lent illilega upp kannt vi ann kra og ann sem stti mli fyrir hann, v hann neitai a borga mlsknina ar sem hann taldi hana hafa veri sllegaunna. Bir essir menn hfu haft opinberlega heitingum vi Pl.

essi saga gaf ltil svr um sendingar fyrri ra og engin um a hvernig sendingar gtu orsaka hjartafll. En egar g hafi rekist efni tengt essari sgu risvar sinnum r lkum ttum u..b. riggja mnaa tmabili fr atburarsin a lkjast sendingu.

En sagan um Tungu-Brest, allra stystu mli, er Grskinnu hinni meiri eftir Sigur Nordal og rberg rarson: Hann var uppi um 1870 og var snilegur, en geri vart vi sig me hljum. Var stundum sem vatn drypi, stundum sem hgg og slg, en stundum sem dynkir ea brestir, og af v fkk hann nafni Brestur. bj Kverkrtungu Pll bkbindari. Hann var fluttur vestan r ingeyjarsslu ea lengra a. En sagan af uppruna Brests var s, a hann vri mealadraugur, - og fleirisgur heyri g um mealadrauga. Pll tti brir, er fr ungur vist, og var fljtt um hann. tluu menn, a af mannavldum vri. Var ekki vi v hreift. egar Pll komst til manns, vildi hann hefna brur sns, vakti upp draug og kom honum meul. En fyrir mistk ea kunnttuleysi fr svo, a draugurinn snrist a Pli sjlfum og gerist svo umsvifamikill, a kona hans Helga Frifinnsdttir, var a flja heimili um skei. Helgu essari var g samta og heyri hana segja fr Bresti. ori g ekki a fara me sgu, enda mun hn vera safni Sigfsar.

Eins og greint er fr hafi g fyrst rekist sguna vi a leita upplsingaum sendingar jsgunum og er hn mun tarlegri annarsstaar m.a. hj Sigfsi, og frsgn Grskinnu er s eina sem segir Pl hafa vaki upp lyfja draug. Nst rakst g frsgn bk Tryggva Emilssonar, Ftkt flk, sem g ttai mig a mundi vera af orkeli brur Pls,unglings sem hvarf xnadal. rija frsgnin var bk rna la, Reimleikar, ar sem hann fer yfir dularfull fyrirbri slandi, sem rannsku hafa veri og skjallegar heimildir eru til um mean eim st, en samt sem ur ekki fengist haldbrar skringar af hverju stfuu.

Jn Illugason hreppstjri Djpalk var einn af eim sem hafi skr reimleikana Kverkrtungu mean eir ttu sr sta. Kverkrtungu Langanesstrndum br bndi, Pll a heiti, son Pls Eirkssonar er feraist suur land og var. fyrrahaust var Pll bndi a leysa hey hlu a kveldi dags, heyrir hann bari hgg ofan ekjuna. Hann fer t, en sr engan; a gengur risvar a hann verur vi engan mann var. Hann lkur vi verk sitt, en finnst ei til. (Hann er lfi, fr vi ll hindurvitni og hugleysi.) Hann gengur heim eftir etta, en v hann kemur hlai er maur ar kominn og segir honum lt Pls fur hans. mli hefir veri a eitthva hafi fylgt eim Pli. Eftir etta fer a bera reimleika bnum, a bi Pl og flki dreymir illa; hann og a sr stundum kveldin hvtan strk, stundum okumkk, stundum eins og hlft tungl; oft s bndi etta fjrhsunum. Svo fru leikar a allt flki og konan fr burt vor og annan b, en Pll var eftir og kvest aldrei skuli aan fara, hva sem gangi, og sagt er a Pll vri orinn einn hafi hann komizt meiri krggur. En haust var Pll minna var vi etta, en kona hans s etta oftar og ttalegra en fyrr og skal hn vera orin sinnisveik af hrslu. Lengra er ekki komi sgunni og tla g vi a bta ef eitthva frttist um etta. (jsagnasafn J)framhald skrra jsagna byggir m.a. frsgnum Helgu konu Pls.

bk rna la var a minnst a til vru handritum Sigfsar Sigfssonar jsagnaritara minnispunktar jskjalasafni slands, ar sem Sigfs getur ess a fjra tilgtan um uppruna Tungu-Brests s s sennilegasta, en hana sagist Sigfs ekkigeta minnstnokkru ori vegna ess a ar s um of vikvmt ml a ra sveitinni, ar sem Brestur geri vart vi sig .e.a.s. Langanesstrnd.

Svo gerist a egar g var a lesa bk rna a a hf maur strf mnum vinnusta sem nlega var httur bskap Langnesstrnd og hafi bi grenndvi Kverkrtungu, sem fyrir lngu er komin eyi. essi maur er kominn eftirlaunaaldur en eins og margir af hans kynsl vildi hann hafa eitthva skemmtilegt fyrir stafni og r sig byggingarvinnu. Mr datt v hug a spyrja hann hvort hann ekkti til ess hva hefi veri svo vikvmt ml hans sveit a ekki hefi mtt a minnast jsgu. Hann sagist hafa heyrt stu ess fr gmlum manni egar hann hf bskap, ungur og afluttur maur, sveitinni. En stuttu mli var hn s a Kverkrtungu hefi drengur horfi, sem var smali en tali vri hvarf hansmtti rekja til illrar meferar. Hann sagi a gamli maurinn, sem sagi honum fr essu hefi bent sr stainn ar sem drengurinn hefi veri uraur, egar eir voru smalamennsku landi Kverkrtungu.

fyrstu efaist g um a etta gtu veri rttar upplsingar ar sem Pll hefi veri yngri brir drengs sem hvarf xnadal og var talin hafa stt illri mefer sem smali. arna gtu eitthva hafa blandast jgur og munnmli.

Munnmli

a er stundum svo a uppkomurnar eru a lygilegar reynsluheimi flks, a ekki er hgt a gera eim skil nema me jsgu. Enda eru flestir mlsmetandi menn a grandvarir a lta ekki fr sr fara hvaa rugl sem er, hva eir sem eiga a teljast vel upplstir. En stundum er atburarsin svo vikvm a hvergi m hana opinberlega minnast og geymist oft sem munnmli ea kviksgur og kemst sar prent, sem jsaga egar ngilegur tmi er liinn. Svo virist hafa veri hva smaladrenginn Kverkrtungu Langanesstrnd varar, artaldi Sigfs jsagnaritarisig ekki me nokkru mti geta minnast hans rlg svo a um hlf ld vri liin fr eim atburum ar til honum var tra fyrir eim.

Nrmum 160 rum seinna, og um 100 rum eftir a Sigfs taldi ekki hgt a setja jsgu atburi, sem taldir eru hafa orsaka reimleikana Kverkrtungu, arf ekki anna en a gggla netinu er essu leyndarmli ger skil vef Langanesstrandar. Tungubrestur er, a llum rum lstuum, ekktasti draugur sveitarinnar og hefur sennilega lifa hva lengst allra sveitinni. Fjldi sveitunga hans kannast vel vi kaua, sem kva sr fyrst hljs um mija 19. ldina. Uppruni strksins er reyndar eitthva reiki en munnmlasgur sveitinni segja m.a. a Tungubrestur hafi veri vinnumaur ea niursetningur hj Pli Plssyni bkbindara og bnda Kverkrtungu, eim sem hann hefur jafnan veri fyrst kenndur vi, og hafi hann hloti a illa mefer hj honum a hn hafi dregi hann til daua einhvern htt. Hann hafi eftir a ofstt Pl og fylgt honum Kverkrtungu. Pll Plsson (1818-1873) var lttadrengur Geitageri, Valjfstaarskn, N-Ml. 1835. Vinnumaur Ketilsstum, Vallanesskn, S-Ml. 1840 og 1842, var ar hj foreldrum fyrri hluta rs 1843. egar hann synjai fyrir barn sem honum var kennt rslok 1845, Helga Plsson var hann talinn vera staddur Papey. Flutti 1848 r Vallanesskn a slaugarstum Vopnafiri. Bkbindari orvaldsstum, Hofsskn Vopnafiri, N-Ml. 1850. Hsmaur og bkbindari Breiumri Vopnafiri 1855. Bndi Kverkrtungu Langanesstrnd, N-Ml. um 1859-63, annars vistum og hsmennsku Vopnafiri og Langanesstrnd lengst af runum um 1850-73. Strkurinn Tungubrestur virist hafa kunna vel vi sig Kverkrtungu, v eftir a Pll fli aan fylgdi Tungubrestur rum bendum Kverkrtungu og er san kenndur vi hana. Tungubrestur hefur veri mesta meinleysisgrey v engar sagnir eru til um a a hann hafi gert eim mein sem hann fylgdi ea eim sem hans hafa ori varir, .e.a.s. eftir a hann htti a angra Pl sjlfan. ess m geta a enginn hefur s Tungubrest v hann gerir einungis vart vi sig me hljum, einhvers konar smellum, hggum ea brestum og aan er nafni komi. Sumir hafa lst hljinu annig a a s eins og egar dropar falla stlvask.

Kverkrtunga fr eyi ri 1937 og hefur ekki veri bi ar san. I bindi bkarinnarSveitir og Jarir Mlaingi, sem kom t 1974 var etta leyndarmleitthva fari a hvissast og komst prent, sem viist hafa fram a v lifa munnmlum Langanesstrnd. ar m finna etta kaflanum um Kverkrtungu; sari hluta 19. aldar bjuggu Kverkrtungu Stefn rnason fr Hjmrstrnd Lomundarfiri og Ingveldur Sigurardttir fr Svnafelli Hjaltastaaingh. Sonur eirra var Magns skld (rn Arnarson) fddur Kverkrtungu 1884. Skmmu ur en au Stefn og Ingveldur fluttust Kverkrtungu, bj ar Pll Plsson bkbindari. Kom upp draugurinn Tungubrestur (sj sagnir Magnsar Stefnssonar Grskinnu meiri, heimildaskr II,38). Grafkuml unglings fannst svonefndum Snjbotnum skammt fr tni 1920, og herma munnmli, a ar vri grafinn s er uppvaktist.

vef Langanesstrandar kemur fram a Tungu-Brestur hafi veri vinnumaur ea niursetningur hj Pli Plssyni Kverkrtungu. Einnig a hann hafi sar fylgt rum bendum Kverkrtungu, jafnframt a a enginn hafi s hann og hann gerir einungis vart vi sig me hljum, einhvers konar smellum, hggum ea brestum, aan s nafni komi. tmaritinu Slur 3. rg. er frsgn eftir Hlmstein Helgason, ar sem hann segir fr Tungu-Bresti. Foreldrar Hlmsteins bjuggu Kverkrtungu rin 1905-1909, hann var unglingur. Frsgn Hlmsteins stysta flestu leiti vi jsguna en er merkileg fyrir r sakir a hann segir fr v hvernig hann var var vi hljin Bresti og hvernig hann fylgdi fjlskyldu melimum. Hann segir a Tungu-Brestur hafi fylgt sr a.m.k. tvo ratugi eftir a hann flutti r Kverkrtungu og sast hafi hann ori var vi Brest ri 1961 egar furbrir hans heimstti hann Raufarhfn. Einnig segir Hlmsteinn fr v a hann hafi s Tungu-Brest draumsn egar hann kom til hans svefnmki Kverkrtungu-bastofuna, og lsir honum sem smvxnum ttaslegnum dreng a giska 10-12 ra, klddum lrfum. Drengurinn hafi bari kringum um sig me brotnu hrfuskafti og hafi veri berhfaur.

frsgn Hlmsteins vitnar hann einnig Jhannes Jnsson, sem kallaur var Drauma-Ji. Um Jhannes ennanskrifai dr. gst H Bjarnason bkina Drauma-Ji, sem t kom 1915. gst var skipaur prfessor heimspeki, vi Hskla slands ri 1911, hann var rektor Hskla slands 1918 og 1928. gst var frumkvull kennslu slfri og ritun bka um slfrileg efni slandi. umsgn um bk sna er, Wikipadia, hann sagursegja etta; Drauma-Ji var einkennilegur maur. a var hgt a spyrja hann sofandi og sagi hann hluti sem ttu a vera llum huldir. Hann ljstrai oft upp mlum sem ttu ekki a komast fyrir almenning. Hann vildi meina a draugar vru miklar vara hugtak en menn tldu.g var mr ti um bkina "Drauma-Ji" en ar gerir gst skil kynnum snum af Ja gegnum vsindalega ttekt fjar-skyggni Jhannesar draumi, og kemsta eirri niurstu a hn s flskvalaus. Bkin er engin skemmtilesning heldu frileg ttekt sgum, sem til voru um Jhannes. egar gst geri svefn rannskn Jhannesi mistkst hn a mestu, enda var Ji v a draumagfan(sem hann geri reyndar ekki miki r) hafi veri farin fr honum egar rannsknin var ger. Einnig var gstibent af eim sem helst ekktu til Jhannesar a hann hafi s fyrir gestakomur, fylgjur og svipi. gst segir Drauma-Ja neita essu a mestu nema hva varaieinstaka mann, etta hafi veri meira gamni sagt. bkinni kemur berlega fram afstaa hfundartil drauga og er ekki nema u..b. ein sa allri bkinni, af 224, ar sem gst fjallar um drauga-skyggni Ja og kemmst ar a eirri niurstu a Ja hafi mistekist a segjafrmannshvrfum draumi vegna ess a hann hafi veri lkhrddur. ar segir hann a endingu: Ji sagi mr fr Tungu-Bresti og anna er fyrir hann hafi bori vku, en allt var a svo merkilegt, a a er ekki frsgur frandi. Ji virist ekki hafa neina skyggni-gfu til a bera vku.

Tildrg ess a Drauma-Ji (Jhannes) s Tungu-Brest, segir Hlmsteinn grein sinni Slum, vera au a hann hafi fari smlun inn af Kverkrtungu ri eftir a Hlmsteinn og hans fjlskylda fluttu r Kverkrtungu. Jhannes hafi hugsa sr a f gistingu Kverkrtungu um kvldi, en egar hann kom anga voru nju bendurnir ekki heima. egar hann var a snast hlainu eftir a hafa banka rangurslaust dyrog glugga s hann tunglskyninu dreng, sem sklmai vistulaust vert yfir hlai og hvarf fyrir fjrhs austur af bjarhsunum. essum dreng lsti hann annig, a hann hafi veri fremur smr vexti, svara til 9-11 ra aldurs, mrauri brk, prjnari, girtri niur sokkagarma, sem signir voru niur ftleggina og leurskrflum. A ofanveru dkkleitri, stuttri treyju me bt olnboga og barmi r mrauu prjni og berhfaur. Sndist honum hri og ftin vera blaut. Jhannes s strax a ekki var mennskur maur fer, heldur sjlfsagt Tungu-Brestur, sem hann hafi heyrt um geti. svo Jhannes hrddist ekki drauga, enda vanur a sj a sem arir su ekki, gekk hann rmleg klukkustundar lei niur Mifjararnessel, kom anga lngu eftir a allir voru sofnair, vakti upp og fkk gistingu.

Engar upplsingar hef g rekist hver smalinn Kverkrtungu var, en nturleg voru hans rlg. sknarmanntlum jskjalasafns slands fyrir ri 1860 er Zakaras Eirksson skrur vinnumaur Kverkrtungu hj eim Pli Plssyni 42 ra og Helgu Frifinnsdttir 21 rs. ar er einnig skr Hlmfrur dttir eirra hjna 3 ra. Aldur Zakarasar kemur ekki fram sknarmanntalinu og hans er aeins geti etta eina sinn sknarmanntlum Skeggjastaasknar,seint um hausti hefjast reimleikar Kverkrtungu. Pll Plsson virist hafa vera s eini sem aldrei bar v vi a tskra af hverju reimleikarnir stfuu, ef marka m jsguna. Ef a var vegna ess a hann vissi upp sig a sem munnmlin tla honum, voru rlg Pls enn nturlegri fyrir r sakir a hann hafi vari krftum vi sinnar a f rttltinu fullngt varandi brur sinn sem hvarf egar hann var smali xnadal. a a sitja a endingu uppi me a a urfa a ura eigin smala tnjarinum eftir illa mefer er ein og sr ng sta hjartafalls.

t um grna grundu

a er n ekki meiningin a fara t um fur me essa frsgn en me trdrum . Segja m a kunnasta opinbera heimildin um vikjrsmaladrengsins s eitthva lei, sem jskldi r xnadalnum kom bundi ml;

Vori ga, grnt og hltt,

grir fjr um dalinn,

allt er n sem ori ntt,

rnar, kr og smalinn.

Kveur runni, kvakar m

kvikur rastasngur;

eins mig fsir alltaf :

aftur a fara gngur.

Anna jskld, Steingrmur Thorsteinsson, lsti starfsumhverfi smalans ekki sri htt en Jnas Hallgrmsson;

t um grna grundu

gakktu, hjrin mn.

Yndi vorsins undu.

g skal gta n.

Sl og vor g syng um,

snerti gleistreng.

Leiki, lmb, kringum

ltinn smaladreng.

ess vegna kom upp hugann a ef um nturleg rlg smaladrengs vri a ra hlytu au a heyra til undatekninga. A vsu hafi g reki augun skuggalegri hliar lfi smaladrengsins frsgn Hrlfs Kristbjrnsson (1884-1972) bndi Hallbjarnarstum Skridal, egar hann r sig sem rsmann 13 ra gamall ri 1899, a bnum urarstum sem st ar sem kalla er Dlum upp me Eyvindarnni ofan vi Egilsstai. essa lsingu Hrlfs m finna bi bk hans Skridlu og tmaritinu Glettingi. Sem dmi um vinnustundun set g etta; g var ltin passa kvarnar um sumari, og voru r aldrei hstar nttunni, og var g v a vera yfir eim ntur og daga fyrst eftir frfrurnar, og fr g v aldrei r ftunum fyrstu rjr vikurnar eftir frfrur, svaf ti ntur og daga, og aldrei nema smdr einu, og engar verjur hafi g rigning vri, nema ykkan ullarslopp, sem var ri ungur egar hann var orinn gegnblautur. tli etta tti ekki slm mefer unglingum n tmum.

handriti v sem Sigfs Sigfsson vann upp r frsgn sna af Tungu-Bresti m greinaferil munnmlasgunnar llu snu veldi, egar ungstlka a hafa seti ein yfir kindum, egar rsvl nturokan grfi sig yfir sveitinni, nttina sem orkels smala brir Pls Kverkrtungu var sast vart lfi xnadal. Vinnukona ein, er var samta fr Gubjrgu Hjartardttir Hofi sagi henni fr v a hn hefi veri samta vinnukonu er Jhanna ht sem sagi henni a hn hefi seti yfir m essa ntt Engimri gagnvart verbrekku og hefi heyrt mikil angistarhlj fyrir handan na. En svartaoka var svo hn s ekki yfir hana.

rlg smalansvoru orin mr hugleikin, v fr g a leita mr upplsinga umlfshlaup eirra brra, Pls og orkels Plssona r xnadalnum, og fikra mig niur tmalnuna, en um vi aluflks fyrri tma er lti a finna nema rtt mean munnmlin lifa og svo a, sem rata hefur jsgurnar.

jsagan og Annllinn

Nlgt miri 19du ld fluttust hjn ein r Norurlandi austur Fljtsdalshra Mlasslu. Hann ht Pll og var Eirksson en hn Gubjrg orkelsdttir. a hafi komi fyrir au raunalegt tilfelli egar au voru xnadal og var lit manna a a hefi reki au austur. Pll var greindarmaur litinn. Hann var verkmaurgur og hestamaur mikill; var hann af v kallaur Pll reimaur. Gubjrg var gfukona talin og valmenni. Miki tti kvea af eim hjnum bum. au voru nokkur r a Hfa Vllum hj Gsla lkni Hjlmarssyni. Pll og orkell htu synir eirra hjna. a hafi bori vi egar au Pll voru xnadalnum a bndi s er bj verbrekku xnadal og Sigurur ht, strttaur maur en brlyndur, drykkfelldur og ofsamenni vi vn, hafi fengi au Pl til a lj sr orkel son sinn fyrir smaladreng (sumir segja ba drengina mis) er var um fermingaraldur en efnilegur sagur. En smlum hafi honum ur illa haldist. au uru vi bn hans. En a lyktai annig a orkell hvarf og fannst aldrei.

annig hefst frsgnin um Tungu-Brest jsagnasafni Sigfsar Sigfssonar en frsagnirnar safni hans eru tvr. S fyrri skr mest eftir handriti fr Benedikt Davssyni. Sari frsg sgunnar hefur Sigfs Sigfsson birt breyttaeftir handriti Einars prfasts Jnsonar en Einar hafi ritai eftir frsgn ru orsteinsdttir fr Mifiri Langanesstrnd, sem ekkti vel hjnin Kverktungu au Pl og Helgu. svo a hn hafi veri barnsaldri egar Tungu-Brestur kemur upp, hafi hn miki heyrt um adraganda ess enda var vinskapur me foreldrum hennar og hjnunum Kverkrtungu.

Sagt var xnadal a eir synir Pls og Gubjargar hafi veri rrorkell, Eirkur og Pll, sem sennilega var eirra yngstur. Eirks er hvergi geti jsgum eftir a hjnin yfirgfu xnadal. Seinna fyrri frsgn Sigfsar segir hann etta: Pll sonur eirra mun hafa fylgt eim. Hann var gfumaur, atgerfismikill og httprur en drykkfelldur nokku. Hann gerist bkbindari. Pll (eldri) spuri sfeld skyggna um son sinn. Hann svarai: -Drengurinn inn er dinn. En a kostai riggja manna lf a opinbera hversu a skei og vil g a eigi segja.- a er ml manna a Pll (yngri) bri ungan hug til Sigurar fyrir orrminn um hvarf brur sns. a er sgn einstakra mann a svo hafi vilja til eitt sinn kaupsta a Pll lenti rasi vi mann og bir drukknir. Segir sagan a ar kmi a kenndur maur er gaf or i mti Pli. Pll spuri hver hann vri. En er hann fkk a vita a kannaist hann vi manninn, snerist egar a honum og segir: -N a ert djfullinn, sem drapst hann brur minn. a var gott a g fkk a sj ig.- Er sagt a Pll rist hann og hrekti hann mjg ur en eir voru skildir. En a endingu og ur en eir skildu js Sigurur alls konar blbnum yfir Pl og kvast skyldi launa honum hrakning ennan og krefjast ess a hann sannai or sn og morburinn. Pll kvast mundi ba og hrddur fyrir honum ganga. En a lokum segja menn a Sigurur hafi kalla eftir honum og sagt hann skyldi senda honum sendingu og e.t.v. f a sj brur sinn.

Sigfs segir einnig fr mlaferlum milli eirra Pls yngri og Sigurar, ar segir a Pll hafi haft orsteinn Jnson kansellr fyrir mlsfrslumann fyrir sna hnd, en ekki s vita hvort a var ur en hann tk Mlasslu og kom a Ketilsstum Vllum. Ekkert var Sigur sanna ar sem vitni st ekki vi or sn. Pli tti orsteinn linur mlinu og sagt hafi veri a hann neitai a borga orsteini eins miki og hann setti upp fyrir mlssknina. essu orsteinn a hafa reist og rist Pl en ori undir. a hafa veri sagt a orsteinn segi reii sinni: g skal senda r pilt sem fr ng af. Samkvmt fyrri frsgn Sigfsar eru essar stur nefndar, sem hugsanlegar orsakir Tungu-Brests, auk essara er nnu fyrri konu Pls geti sem hugsanlegrar stu, ar sem hn hafi fari fram vi Pl draumi a hann lti skra dttir eirraHelgu hfui sr og Pll lofa v en ekki geta stai vi a, ar sem Helga var v ekki samykk. Anna hafi ltist af barnfrum sj rum ur en Tungu-Brestur kom upp. En flesta hafi samt sem ur gruna a Sigurur hefi magna ttarfylgjuna orkel og sent brur hans til a hefna fyrir hrakning sinn kaupstanum.

seinni frsgn Sigfsar er orsakir Tungu-Brests sagar orkell brir Pls enda hann nefndur fleirum jasagnasfnum sem orsk reimleikanna Kverkrtungu. orkell er ar yfirleitt sagur ttarfylgja foreldra Pls, sem hann hafi teki vi eftir lt fursns. skringu gaf Helga kona Pls Tungu-Bresti,en til Helgu er mest til vitna j- og munnmlasgum. jsgumJns rnasonar er lti a v liggja neanmls a foreldrar orkels hafi egi f fyrir a skja ekki ml hendur Siguri bnda verbrekku vegna hvarfs orkels sonar sns. Saga Tungu-Brests er til v sem nst llum jsagnasfnum landsins fleiri en einni tgfu og hefur vinlega tengingu xnadal vi sgu orkels brur Pls. Lti er um skjalfestar heimildir, sem sna fram a eftirml hafi ori t af hvarfi orkels. Saga hans virist a mestu varveitt jsgunni. er eitthva til af skjalfestum ggnum og virist mrgu hafa veri haldi til haga n ess a vera sveipa srstkum jsagnabl.

ennan texta m finna 19. Aldar annl ar, sem fari er yfir atburi rsins 1828. Piltur hvarf um sumari fr verbrekku Yxnadal, orkell a nafni Plsson Eirkssonar. Mir hans, Gubjrg orkelsdttir, bj ekkja a Hraunshfa, hafi hn lje son sinn Siguri bnda Sigurssyni, prests a Bgis, fyrir smala. Var drengsins leita af mrgum mnnum og fannst hann hvergi. tluu margir a af manna vldum mundi vera og drgu a af grunsamlegum lkum, en ekkert var sanna, enda mun ekkjan hafa tt fa formlendur. (Annll 19. aldar I, bls 396 / sr. Ptur Gumundsson.)

a m kannski tla a annlar fyrri alda su sambrilegir vi fjlmila dagsins dag, eir skri frttir opinberlega og su r samtmasagnir reianlegri en jsagan. En rtt eins og me fjlmila okkar tma greina annlar aeins fr smbroti af sgunni og ekki alltaf rtt. jsgurnar og munnmlin greina mun betur fr v hvaa flk kom vi sgu vegna hvarfs orkels smala xnadal og hva um hann var. a sem strax ber milli ftklegri frsgn 19. aldar annlsins og jsgunnar er a Gubjrg mir orkels smala er sg annlnum ekkja egar hann hvarf en jsagan hefur a a geyma sem rttara reynist. Pll og Gubjrg voru bi lfi og bjuggu Hraunshfa xnadal egar atburir eir gerust, sem annllinngreinir fr me svo naumum orum.

Saga orkels Plssonar

Langt fram 20. ldinavar hvarf orkels vikvmt ml, af skiljanlegum stum, meanatburirnir voru enn nlgt flk. Forfeur ninna ttingja og vina gtu leigiundir grun um a hafa hylmt yfir mor. etta m sj blaagreinum fr fyrri hluta 20. aldarinnar m.a. egar ml etta varreifa jsagnasafni rauskinnu.

bkinni Spdyngju (1940) eftir Braga Sveinsson er strmerkilegt safn allegs frleiks, sem hann og Jhann brir hanstku saman. Spdyngja hefur a geyma tarleg frsgnaf hvarfi orkels smala verbrekku. ar kemur fram a rttarhld voru haldin vegna essa mls 15 rum eftir a orkell hvarf en au fru fram af allt rum stum en tla mtti. Til ess a f botn jsguna um smalann er best a gefa Spdyngju ori.

"Pll ht maur, Eirksson. Hann var ttaur r Kldukinn, sonur Drykkju-Eirks Sigurssonar, sem sar bj rustum Kaupangssveit. Kona Pls ht Gubjrg rkelsdttir fr Mivk Svalbarsstrnd. Hn var af tt Halldrs orgeirssonar Snbjarnarstum. au bjuggu Efsta-Landkoti xnadal um skei og sar Hraunshfa smu sveit. au voru sg skrp til gfna, en mjg voru au ftk. Pll var hestamaur mikill og var kallaurReihesta-Pll. tti hann nokku laus vi heimili sitt og lkr. rni skld Sigursson Sktustum (d. 1838) getur Pls svo bjarvsum um xnadal nlgt 1814:

Kltaver svo kynnist mr,

Koti br hann Pll dr,

lipur er og list til ber

a laga frug sladr.

auttu rj sonu, rkel, Eirk og Pl. Var rkell eirra elstur. Pll og Gubjrg fluttust fr Efsta-Landkoti a Hraunshfa smu sveit, og ar bjuggu au ri 1828, egar saga s gerist, sem hr fer eftir. Sigurur Sigursson var prestur Bgis, en Sigurur sonur hans bj verbrekku xnadal og var nkvntur Valgeri Bjrnsdttur fr Hofi Svarfaardal, Egilssonar. Sigurur prestur var velltinn sknum snum, en tti all-margbreytinn httum. Sigurur verbrekku var talinn maur dagfarsgur, en funi brur, og sst hann ltt fyrir, ef hann reiddist, sem sar mun sagt vera.

Vori 1828 fkk Sigurur verbrekku rkel, son Pls og Gubjargar fr Hraunshfa. Hann var 16 ra a aldri, en fremur smr vexti og pastursltill. rkell tti a gta bsmala verbrekku um sumari. Sagt var, a drengurinn hefi fari mjg nauugur a heiman og bei mur sna rfaldlega a taka sig heim aftur, en v var ekki vi komi skum ftktar eirra Hraunshfa hjna. hafi mir hans haft hyggju a taka hann heim sar um sumari, ef yndi hans keyri r hfi fram, en af v var ekki, sem n skal sagt.

Sunnudagskvld eitt tnsltti var rkell ltinn fara me kvarnar hjsetuna, og tti hann a sitja r um nttina. oka var fjllum og suddai r henni; skkai hn me kvldinu. Nokkru eftir httatma kom vinnumaur Sigurar bnda r bjarrangli framan r dal (.e. xnadal). Var hann vi vn og vakti flki upp. Vinnumaur essi ht Stefn Jnsson, bnda sast si, rsteinssonar Litla-Dunhaga, rnasonar Uppslum Hrgrdal, rsteinssonar. Hann var afabrir Magnsar Kristjnssonar fyrrum rherra. Stefn var kallaur Drykkju-Stefn ea Stefn sveri. Var hann reglumaur og tti ekki oravar og heldur spillandi heimili, einkum vi vn. Stefn hafi strax or v, a ekki vri rkell dyggur hjsetunni, v hann vri n me rnar niur verbrekkunesi besta enginu. Sigurur svarai essu fu og kva piltinn hrast okuna og muni best a lta hann vera a essu sinni. Valgerur hsfreyja reis upp vi dogg og mlti: -a er eins og fyrr, Sigurur, mlir allt eftir strkfjandanum, hva sem hann gerir, svo a besta engi bst og verur slandi-. Hafi hn um etta mrg str or, enda sagt, a hn vri meira lagi naum. Er ekki a orlengja a, a au Stefn lu essu vi Sigur, ar til hann reiddist og spratt ftur. Klddi hann sig einhver ft og hljp san t. Greip hann sleamei, gamlan og ninn, er l vi vegg og hafi veri hafur til ess a reka eftir km. Hljp hann, sem lei l, suur og ofan verbrekkunes.

Sigurur hitti rkel ar rjtli vi rnar. Hafi hann engin umsvif, heldur sl til drengsins. Hann bar hndina fyrir hggi, sem var svo miki, a handleggurinn og kjlkinn brotnuu. Sigurur s egar eftir verkinu og dr drenginn fang sitt. Kom Stefn vinnumaur ar a honum grtandi, v Valgerur hafi sent hann eftir bnda snum. Sagt er, a Stefn hafi sagt vi Sigur, a nr vri honum a vinna drengnum a fullu, v hr vri ekki hgt um a binda, heldur en a leggjast eymd og sklur. Er ekki a orlengja, a eir unnu ar til fulls drengnum, og segja sumir, a Stefn ynni ar a fremur en Sigurur. Kom eim saman um a leyna essu og flu eir lki fyrst torfbunka, er ar var nesinu.

Morguninn eftir rei Stefn sveri ofan a Hraunhfa og tilkynnti Pli og Gubjrgu hvarf rkels. Fllst eim mjg um, en er sagt, a Gubjrgu kmi a ekki me llu vart, v skmmu ur hafi hana dreymt draum, sem henni tti all-skyggilegur og leit a boa mundi voveigileg afdrif einhvers sinna nnustu. Verur draumur s birtur hr eftir.

Pll rei egar fram a verbrekku og hf leit a syni snum. Hafi hann fengi til ess msa sveitunga sna. Leituu eir um daginn n rangurs, sem vonlegt var. Sigurur bndi hlt sig a mestu heima um daginn og tk lti ea ekki tt leitinni. Var hann all-fmll og ltt mnnum sinnandi.

msar getur voru leiddar a hvarfi rkels, og hldu menn fyrst, a hann hefi rfa fjll okunni. mun fljtt hi sanna hafa kvisast, tt lgt fri. Margar leitir voru gerar a rkatli og sumar all-nrgngular Siguri bnda, v eitthvert sinn hafi einn leitarmaur fari inn hskofa verbrekkutninu og reifa lki rkels uppi stabba tftinni, en ekki haft skap a segja til ess. Sagt er og, a fyrstu leitinni hafi tveirleitarmenn stai vi fyrrnefndan torfbunka verbrekkunesi og teki nefi. Nttina eftir annan eirra a hafa dreymt, a rkell kmi til sn og segi: Nrri mr varstu, egar i voru a taka nefi vi torfbunkann. Daginn eftir fr bndi essi og rauf torfbunkann og ttist sj ar verksummerki. eir Sigurur og Stefn hfu lk rkels msum stum og aldrei lengi sama sta. Til dmis er sagt, a eir geymdu a pytti nokkrum, sem Kaupmannspollur heitir. Er hann fremst landi verbrekku, skammt fr Bessahlum, sem er nsti br ofar dalnum. ru sinni geymdu eir a kofalofti verbrekku.

Tvo menn hef g heyrt nefnda, sem tku tt leitum essum, ; Jn Sveinsson, sem sar bj Hraunshfa, og fyrirfr sr slksstum Krklingahl 1852. Hinn var Kristjn, bndi Flgu og sar Strageri, sonur Sigurar hreppstjra Gilsbakka Eyjafiri, svo fnavllum, Halldrssonar. Bendir a til ess, a margmennt muni hafa veri sumum leitunum, r v a maur handan r Hrgrdal var ar me, v a yfir fjall er a fara milli dalanna, tt skammt s.

A lokum flutti Sigurur lk rkels ofan Bgis og fl prestur a ar undir kirkjuglfi innan vi dyrnar. Er sagt, a eir fegar hefu nytjaskipti (makabtti, sem var kalla). Fkk Sigurur verbrekku slgjur Bgis, en prestur lt rfa hrs verbrekkulandi. tti rkell svo a hafa veri fluttur hrsklyf til Bgisr. "hlunum" svoklluu, sem brinn Hlar dregur nafn sitt af, er laut nokkur, er heitir rkelslg. Telja sumir, hn dragi nafn af rkatli, v a ar hafi veri leiinni og hrsbaggarnir teknir ofan.

Ekki ori sra Sigurur a hafa lk rkels ar lengi, enda mun eitthvert kvis hafa komist um a, tt dult tti a fara.

Kom hann v ullarpoka inn a Hrafnagili Eyjafiri, og var a ar grafi niur. bj ar Magns prfastur Erlendsson, en Hallgrmur, tengdasonur hans, var astoarprestur hj honum. Nokkrum rum sar var grf tekin kirkjugarinum n vitundar eirra prestanna, og kom upp lk rkels, ltt roti, me lambhshettu hfinu, og sneri hn fugt. Einhver, sem arna var vistaddur, og g man n ekki nafn , kom me sgu, a piltur nokkur, sem drukknai hefi Eyjafjarar, hefi veri grafinn ar niur llum ftunum; fll svo a tal niur. egar sra Magns vissi um etta, er sagt a honum yri svo miki um, a hann legist rmi, enda var hann mjg gamlaur. Tldu menn a rkell hefi ekki veri grafinn ar me hans vitori.

Sagt er, a Sigurur verbrekku hafi fengi harar skriftir hj fur snum, en svo var presti um etta, a hann stti burt fr Bgis og fkk Reynivelli Kjs tveimur rum sar. Sigurur verbrekku var eftir etta kallaur "Kelabani" af grungunum, en rkell Plsson mun hafa veri kallaur Keli, sem ttt er um unglinga.

Or lk v, a rkell lgi ekki kyrr og sist hann oft undan Siguri ea fylgd me honum. Vissi Sigurur um ennan orrm, og var honum hin mesta raun af v. Hafa msar sgur gengi um etta, og fara tvr eirra hr eftir.

Einhverju sinni egar Sigurur rei til messu a Bakka, kom hann kvar Hrauni, en ar bj Jhanna Einarsdttir skldkona, Hrauns Jka (Jhanna var talin laundttir sra Jns orlkssonar sklds Bgis). Hn var kvunum og unglingsstlka me henni, sem talin var skyggn. egar Sigurur hafi heilsa eim, gall stelpan vi og sagi: -Hver var a, sem reiddir fyrir aftan ig hrna sunnan yfir hrauni?- Sigur setti dreyrrauan, en Jhanna aggai egar sta niur stelpunni og beindi talinu ara tt.

egar Sigurur var farinn, sagi stelpan Jhnnu, a hn hefi greinilega s mrauan strk hestinum aftan vi Sigur, en san ekki vita, hva af honum hefi ori. Hfu menn fyrir satt, a etta hefi veri Keli.

ru sinni var a, a Sigurur fr suur "nes" til skreiarkaupa me rum sveitungum snum. Kom hann til Reykjavkur leiinni. Sigurur gekk inn b til a versla. Maur st innan vi barbori hj kaupmanni. Hann spuri, hver s vri, sem sastur hefi komi inn bina. Var honum sagt, a a vri bndi norlenskur. Maurinn tk svo til ora vi kaupmann og heyru einhverjir : -Undarlega tti mr vi brega, a undan essum norlenskabnda, kom bina strkur einn ftislegur mrauum prjnaftum, og dinglai annar handleggur hans brotinn, en lambhshetta mrau var hfi hans, og sneri hn fugt. Kjlkinn lafi ru meginundan hettunni, og var einnig brotinn-. Menn su a Siguri var hvert vi, og hraai hann sr sem skjtast t r binni.

Alloft mun Sigurur hafa ori fyrir adrttunum t af hvarfi rkels, sem eftirfarandi sgur sna: Eitt sinn var Sigurur staddur b Akureyri: Var hann bndi Krossastum og nokku vi aldur. Var hann me ull sna. ar var annar maur framan r Eyjafiri og var a leggja inn ullarreytur hrjlegar mjg, lkar upptningi. Segir Sigurur vi hann hi: -etta hefur n fengi hendur nar-. Maurinn svarai: -nei, ekki er a n; a eru helvtis reyturnar af honum Kela-. Sigurur agi vi og gekk skyndi t r binni.

ru sinni var Sigurur staddur Akureyri. Fr maur, Jn a nafni, a auknefni kallaur kolur, a tala vi hann. Mun Sigurur eitthva hafa kannast vi hann. Jn var mjg drukkinn, og leiddist Siguri drykkjuraus hans og segir: - ert vst ekki vel me sjlfum r, Jn minn-. segir Jn: -Er etta Sigurur Kelabani?- Sigurur svarai engu, en fltti sr burtu.

Hr a framan hefur veri rakin saga essa hryggilega atburar sem fng hafa veri . Heyri g sku oft um etta tala, en heimildir mnar hefi g fr Stefni rnasyni, frimanni fr Steinsstum (d. 1940), og mur minni, Hallfri Jhannsdttur, en hn hafi eftir mur sinni, Lilju, dttur Kristjns Sigurssonar Strageri, en hann var einn leitarmanna, svo sem fyrr er geti. hefi g og stust vi frsgn lafs Jnssonar fr Skjaldarstum, en hn var mjg samhlja sgn urgreindra manna, en a sumu fyllri.

N skal a nokkru viki a v, sem skjallegt er um etta efni a finna.

Svo er a sj sem engin opinber rannskn hafi fari fram, rtt fyrir magnaan orrm, v a ekkert er minnst etta ml ingbkum sslunnar fyrr en tpum sextn rum sar. kri Sigurur seint um veturinn 1844 fyrir Borgen sslumanni Akureyri, a illmli um sig vru komi loft ar dalnum t af hvarfi rkels smala. S StefnJnsson (sveri), vinnumaur Bakka, borinn fyrir essu, en hsbndi hans, Egill Tmasson, hafi undir hndum skrifaa skrslu um etta. ttist Sigurur ekki geta vi svo bi una, en mun hafa tali sig nokkur veginn ruggann, egar svo langt var lii og hann auk ess orinn efnagrinn hreppstjra dalnum. Kalt mun hafa veri me eim Agli, enda var Egill essi hinn mesti ribbaldi og eirarmaur. Hann skildi vi konu sna skmmu eftir etta og byggi fyrstur b Bakkaseli 1849, ar sem n er gististaurinn noran vi xnadalsheii. ar bj hann um skei me Beykis-Helgu Einarsdttur hjkonu sinni.

Hinn 21. mars 1844 ingai Jn Ptursson (sar hyfirdmari), settur sslumaur fjarveru Borgens, mli essu a Skriu Hrgrdal. ar lagi Egill Tmasson fram urnefnt skjal, sem hann kvast hafa skrifa eftir Stefni. Sagist Egill reiubinn til a ess a sverja, a allt a, sem skjalinu sti, hafi Stefn vinnumaur sinn tala a kvldi dags 21. nv. 1843, a vsu drukkinn, en me llu drukkinn daginn eftir. Skjal etta eins og a stendur ingbkum fer hr eftir:

rijudaginn ann 21. nv. 1843 kom piltur innan r Hl me brennivn, sem hann fri til Stefns Jnssonar Bakka. Um kvldi egar hann var orinn glaur, sagi hann vi ekkjuna Helgu Einarsdttur, a betur hefi Sigurur verbrekku farist vi sig heldur en henni a gera tfr bnda sns sumar, egar hann hefi veri bin a grafa rkel Plsson, sem hvarf ar um sumari, sem hann var ar, hann hefi gefi sr frskan hest, grskjttan, fyrir handarviki, og ar me sagi hann fullkomlega, a Sigurur hefi drepi hann. Svo sagist hann hafa rii ofan a Hraunshfa a segja fr hvarfi hans foreldrum hans. etta heyru au hjnin Jn Hallgrmsson og Helga kona hans og Helga Einarsdttur og Egill Tmasson. Daginn eftir koma Hjlmar fr Geirhildargrum og sagi , a fundist hefu r fram orkelsnesi. sagi Stefn: -a heitir ekki orkelsnes, heldur heitir a Mines-. segir einhver: -Hva veist um etta?- -a held g viti a-, segir hann, -hvar hann var drepinn-, og segir, a a hafi veri Minesinu ofan undan stekknum, spyr hann einhver, me hvaaatvikum a hafi ske. Hann segir Sigurur hafa slegi hann rot og bari hann til daua og gengi san fr honum. sagist hann hafa komi a og s allt saman og sagt vi Sigur, a honum mundi vera betra a vitja um hann aftur, og hafi hann veri dauur, og sagist hann hafa skamma Sigur svert, svo hann hafi ori hissa og ralaus og fali sr allt hendur, og skai hann, a gu gfi okkur a, a vi sjum aldrei svo aumkunarlega sjn sem essa, og hann sagist vita, a a yri aldrei, og gat ekki vari sig grti, og sagist hann aldrei hafa veri me rlegri samvisku san og ekki vera, mean hann lifi. Hann sagi hann hefi veri ltinn ofan gran poka og veri fluttur ofan Bgisrgar, og ar var hann grafinn um hausti. Hann sagi lka, a sra Sigurur hefi ori var vi, hvar hann var grafinn, egar hann var leitinni. segir einhver: -N ertu farinn a ljga!- segir hann: -Helduru a g muni a ekki og viti a eins vel og , egar vi vorum upp hj Jrnhrygg, og hann sagi, a a vri best a htta a leita, a vri ekki til neins a vera a essu lengur-, og egar sra Sigurur kom r leitinni, hafi hann skamma Sigur son sinn, og a hafi veri s takanlegasta ra, sem hann hefi heyrt vi sinni, og a hafi veri hlnum fyrir sunnan og nean smijuna verbrekku. Eftir essa ru segir einhver, a etta s ekki satt. segir hann: -N segi g ykkur satt-. etta heyru Helga Sveinsdttir, Helga Einarsdttir, Egill Tmasson og fleiri mnudagskvldi ann 27. f. m. Var Stefn spurur, hvar essi Jrnhryggur vri, sem eir sra Sigurur hefu veri til samans hj bir leitinni. segir hann, a sr hafi ori mismli og veri a oft um hrygg ann, en hann heiti Hvassihryggur. segir Helga Einarsdttir: -a vildi g tti annan eins poka og ann, sem orkell heitinn var ltinn -. segir Stefn: -Helduru a hann s ekki orinn ntur nna meir en 15 r, a liggja vi deiglu-. segir hn: -a var ljtur skai a tapa honum, hafi hann veri vnn-. Hn spyr hann, hvort hann hafi veri bttur og hvort a hafi veri vamlspoki. Bi sagi hann, a hafi veri vamlspoki og a bttur. segir hann, a eir Sigurur og Pll hafi fari a v bir eins og bvair klaufar vitlausir, v a Sigurur hefi hann tla a klkur vri. Hefi hann tt a vera fremstur flokki a leita og lta sem sr hefi fundist miki til um hvarfi honum, en vert mti hefi hann ekkert skeytt um leitina. Pll ru lagi hafi vai fram blindfullur, skrandi eins og naut, me illindum og skmmum vi sig. Hann segir, egar fari hafi veri fyrstu leitina, segist hann hafa fari sta me eim tilkvaddur og upp a vatni (verbrekkuvatn) og segist hafa tla a vera me Pli einum og segja honum svo miki um etta, a hann vri rlegri eftir en ur og honum til gagns nokku. segir hann, a Pll hafi teki brennivnstunnu upp r hnakkpoka snum og teyga r henni og skamma sig san og skipa sr a segja til hans, v hann vissi af honum. segist hann hafa reist og sagt honum, a hann skyldi aldrei segja honum til hans, og hann skyldi hafa a fyrir skammirnar, og han fr skyldi hann ljga a honum hvert sinn. Hann sagi honum hefi betra a hafa sig gan og gefa sr brennivn og vera me sig einan og bija sig vel a segja sr a, og etta sagi hann honum heldur skyldi vera til gagns. Hann sagi, a margir heyrt til upp vi vatni.

annig lkur skrslu Egils Tmassonar. Vitnin, sem til voru nefnd, stafestu rttinum efni skrslunnar og unnu ei a framburi snum. Stefn sem einnig var yfirheyrur, kvast ekkert muna af essu drykkjurausi snu. Mlinu lauk sar me rttarstt, og segir svo ingbkinni: "A essu bnu sttust partarnir mli annig, a Stefn ba Sigur hreppstjra fyrir rttinumfyrirgefningar llu snu slri, er hann n si, a hann hefi li snu tala, og vri slkt allt lygi; skyldi sr aldrei oftar vera vi hann. Allan kostna af mli essu, 10 rd. 64 srs., skyldi hann borga hreppstjra Siguri fyrir 14. mamnaar nstkomandi. San var rttarhaldi essu loki, og a er fram fr undirskrifa af vistddum".

Eins og sj m, ber skrslu Stefns svera a mestu saman vi munnmlasguna, enda hafi hn ekki fari margra milli, eins og ur er sagt. Skal ekki nnar um a fjlyrt. En nrri m geta hvernig Siguri verbrekku hefur tt essi drepa, enda fluttist hann burtu r dalnum vori eftir, a etta skei (1844), og bj san Auklu mti fur snum, en eim samdi ekki vel, svo a hann fr aan eftir tv r. aan flutti hann sig a Silfrastum Skagafiri. En sast flutti hann sig a Krossastum Hrgrdal og lst ar 22. september 1867, hr um bil 67 ra gamall. Sigurur og Valgerur ttu nokkur brn. Sveinbjrn sonur hans, er fluttist til Vesturheims og bj Dakta. Dttir Sigurar var ra Rsa, sari kona sra Jns Jnssonar Miklab. Laundttir Sigurar me Gurnu Gumundsdttur Bessahlum, Sigurssonar, var Gubjrg (f.1833), kona Jns Snorrasonar Aubrekku."

Eftirmli

Pll Plsson bkbindari var sagur bi atgerfis- og gfumaur um sna daga, svo a ekki s hgt a segja a gfan hafi veri honum hliholl. Sr. Sigmar Torfason fyrrum prestur Skeggjastum Langanesstrnd og prfastur N-Mlasslu geri rlitla leirttingu vi hvimleia prentvillu rtali, sem kom fram grein Hlmsteins Helgasonar um Tungu-Brest, tmaritinu Slum nsta tbl. eftir grein Hlmsteins. ar btir Sigmar um betur og rekur viferil Pls eftir v sem hgt er samkvmt skrum opinberum heimildum og er s ferill nokku taktvi jsguna.

Pll er talinn fddur Bakkaskn xnadal ri 1818, er hann sagur fddur Illugastaaskn Fnjskadal samkvmt ttum austfiringa. Hann elst upp hj foreldrum snum m.a. a Hraunshfa xnadal anga til au yfirgefa Norurland og flytja austur Hra, nokkru eftirhvarf orkels. Foreldrar hans koma fram manntali Sauhaga Vllum 1835 en er Pll 17 ra skrur sem lttadrengur Geitageri Fljtsdal. Hann er skrur vinnumaur Ketilsstum Vllum um og upp r 1840, eftir a virist hann hafa synja fyrir barn, Helga Plsson sar talinn vera staddur Papey. Samkvmt ttum Austfiringa er hann Freyshlum Vllum 1842 og kvnist Gurnu Einarsdttir, smundssonar bnda Stra-Sandfelli Skridal, au eru sg eiga tv brn saman Einar og Ingibjrgu. Einhverra hluta vegna flytur hann af Vllum Hrai 1848 a slaugarstum Vopnafiri. Skrur bkbindari orvaldsstum Vopnafiri 1850. Hsmaur og sar bkbindari Breiumri Vopnafiri. Gurnar konu hans er ar hvergi geti manntlum og hans ekki sem ekkjumanns. r Vopnafiri flyst hann um stund Vivk Langanesstrnd og kvnist ar nnu Smundsdttir fr Heii Langanesi ann 23. gst 1852, Pll er 34 ra, en Anna 20 ra. Anna lst af barnfrum nvember 1852, annig a stutt var samb eirra. Pll og Anna ttu fyrir hjnbandi saman son sem ht Stefn sem lst upp hj Frifinni og Ingibjrgu Gunnarsstum Langnesstrnd, eftir frfall nnu dvelur Pll a mestu Vopnafiri, ar til hann flytur aftur Langnesstrnd Gunnarsstai. rija kona Pls var svo Helga fr Gunnarsstum, dttir eirra Frifinns og Ingibjargar sem lu upp Stefn son Pls og nnu. au Helga voru gefin saman 12. gst 1857, Pll 39 ra en hn 18 ra. au ttu saman fjgur brn, Hlmfri, Guri, Pl og Pl Eirk.

Pll virist einungis hafa veri me bskap ann stutta tma sem au Helga oldu vi Kverkrtungu, en annars veri hs- og vinnumennsku bjum Hrai, Vopnafiri og Langanesstrnd, ea sem bkbindari enda oftast kenndur vi in. handritspunktunum sem Sigfs Sigfsson styst vi sgu sinni af Tungu-Bresti, segir svo fr sustu vi rum Pls. Eitthva fr lag um hjnaband eirra Pls og Helgu, enda voru au a msu lk. Hann var hreinltur og rifinn en hn rifin mjg en dugleg. au voru ekki lengi saman. skildu samvistir. Ekki veit ra hvort a var sakir samlyndisea skum ftktar eftir samkomulagi. Hn fr vori 1863 vinnukona a Hamri Selrdal Vopnafiri og var ar tv r og san nnur tv r orvaldsstum Selrdal hj Stefni Jnssyni er ar bj kvntur. ttu au barn saman 2. jl 1867 er Fririk ht. Var hn ltin fara burtu og var hn Refsta nsta r. En vori1868 fr hn a Eyjlfsstum Vllum me Fririk son sinn, en Pll fr norur Strnd tthaga sna 7 ra(?). Skmmu sar fr hn aftur norur Strnd og tku au Pll aftur saman og voru hsmennsku Mifjararnesseli. ar voru au 1872-3. Var hn ungu af vldum Pls. Vori 1873 tlai Pll austur Vopnafjr og kom ur a Mifiri og hitti hsmurinaMatthildi a mli og sagi henni fr fer sinni, Matthildur var yfirsetukona. Pll sagi henni a vst vri a hann kmi brlega aftur. En Helga mundi innan skamms vera lttari. Ba hann hana a sitja yfir henni og ef barni yri sveinbarn skyldi hn lta a heita orstein Eirk. En ef a yri meybarn skyldi Helga ra nafninu. Fleiri rstafanir sagi hann Matthildi eins og hann byggist vi a koma alls ekki aftur. ra heyri samtal eirra og var a minnissttt.

San fr Pll aftur austur Vopnafjr og fkk gistingu veitingahsi kauptninu og hlt ar til tvr-rjr ntur og drakk allmiki, enda var hann nokku drykkfelldur. Sasta morguninn vildi hann ekki vn smakka en fr t Leiarhfn a hitta Andrs Nielssen er ar bj. Var vinfengi milli eirra. Ba hann Andrs a lofa sr a deyja hj honum, ess mundi ekki langt a ba v hann vri orinn kaldur upp a hnjm. Andrs tk v vel a veita honum gistingu hann byggist ekki vi svo brum daua hans. Pll lagist fyrir og var hl a honum en kuldinn frist upp eftir honum rtt fyrir a og d hann um nttina .

Pll andaist 2.jl 1873 55 ra, hann var jarsettur Hofi Vopnafiri 11. jl, remur dgum seinna ann 14. fddi Helga eirra fjra barn sem hlaut nafni Pll Eirkur.

rurinn essari sgu um brur Pl og orkel liggur va og vi a grsk birtust myndir af harneskjulegumastum ftkra barna fyrr tmum. Ein af eim jsgum, sem landsfrgar uru um ml etta var Gubjargar-draumur. Umhann er til kvablkur sem lsir draumi mur eirra brra ur en hn lnai Siguri verbrekku orkel son sinn, sem smala. Til a f heillega mynd um vi og rlgum Pls arf a leita vtt og breitt um jsgurnar, svo r hafi ekki veri einu mli um orsakir reimleikanna Kverkrtungu, og eim s hvergi geti eirra munnmla um orsakir Tungu-Brests sem lifu Langanesstrnd fram daga internetsins. Saga orkels er skilmerkilega skr bkinni Spdyngju og svo a s bk s jsagnasafnbyggt munnmlum er ar samhljma texti r skjali, sem notaur var eina opinbera rttarhaldinu er fram fr vegna hvarfs orkels smala.

Heimildir:

jsagnasafn Sigfsar Sigfssona (rjr sagnir .a. Gubjargardraumur)/ jsgur lafs Davssonar (rjr sagnir) / jsgur Jns rnasonar (tvr sagnir) / Grskinna hin meiri (ein saga) / A vestan (ein saga) / Rauskinna (ein saga) / Reimleikar, rni la / Ftkt flk Tryggvi Emilsson / Annll 19. aldar sr. Ptur Gumundsson / Langnesstrnd.is / Sveitir og jarir Mlaingi /Slur 3. rg Hlmsteinn Helgason / 4. rg sr. Sigmar Torfason (Geymdar stundir IV-rmann Halldrsson)/ Dagur 44.tbl 30.10.1924 Ingimar Eydal / Dagur 3.tbl. 17. 01. 1935 lafur Jnsson / Spdyngja I bindi


Skessugarurinn; sr enga lka

IMG_4294

Gamli vegurinn um Jkuldalsheii og Mrudalsfjallgaraliggurum vintraleg hrjstur. Hann var ur jvegur nr. 1, ea allt fram undir rslok 2000 egar Hrekstaalei leysti hann af hlmi. essi vegur hefur nna sustu rin komist inn gpspunkta erlendra feramann.

IMG 7217

Feramenn Mrudalsfjallgari-vestari vira fyrir sr Mrudal

svo a g hafi fari ennan veg oftar en tlu verur komi fr v fyrst g man eftir, eru au undur, sem vi veginnliggja enn a koma vart.Sum eirra hafa fari fram hj mr alla t vegna ess a arna er um rfi afara, sem urfti a komast yfir skemmstum tma.

Eitt af eim undrum, sem g uppgtvai ekki fyrr en fyrir 5 rum san, vegna ess a mr var bent a er Skessugarurinn, sem er Grjtgarahlsi 2 km innan vi veginn ar sem hann verar hlsinn. Skessugarurinnsst vel fr veginum en einhverra hluta vegna hefur hann ekki gripiathyglina umfram ara ur og grjt vi veginn gegnum tina. En eftir a g vissi af honum hefur hann dregi mig til sn hva eftir anna.

IMG 4956

Gamli jvegur nr 1 um Geitasand, sem er milli Mrudalsfjallgara

a hefur veri fmennt vi Skessugarinn au skipti sem g hef komi og virist hann ekki hafa vaki eftirtekt feramanna frekar en mna hlfa ld. En etta gti n fari a breytast og er eins vst a Grjtgarahls gti ori eins og hver nnur Reynisfjara ar sem feraflk mtar sig umhverfi sem einna helst m lkja vi tungli.

Vsindalega skringin Skessugarinum er a arnahafi Brarjkull skrii fram og skili eftir sig runing. En hvernig a stendur v a aeins risasteinar eru essum runingsgari er erfiaraa skra. Telja vsindamenn einn helst a hamfara fl hafi skola llum fnefnum og smrri steinum r garinum svo a erfitt s a mynda sr hvernig. En jkulrunings skringuna m sj hr Vsundavefnumog segir ar a hr s um a ra fyrirbri, sem fa ea enga sna lka heiminum.

IMG_4003

Heljardalur vi Mrudalsfjallgar-eystri

nnur skring er s a tvr trllskessurhafi hlai garinn og verur a alveg a segjast eins og er a s skring er mun sennilegri. jsgum Sigfsar Sigfssonar m finnaskessu skringuna fyrirbrinu:

IMG_4985

"a er gmul tska Austurlandi a kalla Mrudals- og Tungnaheii Norurheiina en Fljtsdalsheiina Austurheii. Mun a runni upp Jkuldal v hann gengur sem kunnugt er inn milli essara heia.

Svo er sagt a til forna bj sn skessan hvorri heii og voru r systur; er vi Fljtsdalsheiarskessuna kenndur Skessustgur Fljtsdal. Skessurnar lifu mest silungsveii og fjallagrsum er hvort tveggja var ngilegt heium essum en rtt fyrir a ngi hvorugri sitt hlutskipti og stal hvor fr annarri; gengu r yfir Jkulsna steinbr ofarlega Dalnum.

Einu sinni hittust r og slst egar heitingar me eim og lg. Noranskessan mlti : "a legg g og mli um a allur silungur hverfi r Austurheiarvtnunum Norurheiavtnin og sru hvern bata hefur." Austanskessan greip egar ori og mlti: "En veiist treglega og komi jafnan sporinn og a legg g enn fremur a ll fjallagrs hverfi r Norurheii Austurheii og mun etta jafna sig."

"Haldist hvorugt," sagi noranskessan. "J haldist hvoru tveggja," mlti hin og hefur af essu eigi brugi san a ngur ykir silungur Norurheiinni en veiitregur og kemur jafnan fugur upp en Austurheii skortir eigi fjallagrs.

egar stundir liu fram undi hvorug eirra snum hlut a heldur og stlu hvor enn fr annarri mis og austanskessan enn meir. Reiddist noranskessanv og br fti steinbogann og braut hann af nni. Systir hennar var samt ekki ralaus og annahvort stkk yfir na ea hana egar henni sndist. Lgu r enn mt me sr og smdu ml sn ann htt a r skyldu bar ba Norurheiinni og skipta landi me sr til helminga.

Tku r til starfa og ruddu san strbjrgum og hlu merkisgar ann er san heitir" Skessugarur (trllkonugarur)..... og er ess eigi geti a eim hafi bori san neitt milli."

IMG_4980

N hefurerlendur ferabloggari uppgtvaSkessugarinn og birt aan myndir bloggsu sinni auk ess a birta video youtube annig a ekki er vst a eins frislt veri vi Skessugarinnog hefur veri fr vskessurnar smdu um friinn.


Fyrri sa | Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband